LTS:
Trong sự nghiệp thu thập “những tiếng nói đa giọng” của nhiều người đương thời,
Svetlana Aleksievich đã ghi chép về cuộc đời nhà thơ thiếu niên Belarus Igor
Poglazov (1966-1980). Những cuộc trò
chuyện với mẹ và bạn bè của Igor Poglazov đã được kể lại trong quyển sách cuối
“Thời second-hand” của loạt năm quyển sách Những “con người đỏ”. Đoạn dịch dưới
đây nằm trong trong mạch chuyện của bạn bè Igor Poglazov kể về thời họ sống.
Tự tử
giữa độ tài hoa rực rỡ đáng kinh ngạc ở tuổi 14, cái chết của Igor Poglazov tiếp
tục là một câu hỏi cho nhiều người Belarus đến tận ngày nay. Có thể, sự không
tương thích giữa chiều sâu của “cái tôi” Igor Poglazov, giữa độ chín đáng kể của
những nhận thức sớm với thời gian buồn chán của tồn tại, là một trong những
nguyên nhân? Được xem như một hiện tượng
độc đáo của thơ ca Belarus, từ tám tuổi, thơ của Igor Poglazov đã được bí mật
in và chuyền tay cho đến khi nhà xuất bản Leningrad Avrora lên tiếng, sau đó
các nhà xuất bản ở Moskva và Belarus cũng lần lượt in thơ Igor Poglazov. Năm
1991, tuyển tập thơ “Tôi đóng những cánh cửa tôi chưa từng mở” được Mastatskaya
Literatura ấn hành, sau đó tuyển tập “Thơ” của Poglazov được nhóm bạn văn của cậu
tổ chức in. Một số bài thơ của cậu đã được đăng lại ở các tạp chí nước ngoài: “Tôi tha thứ cho người Tổ Quốc/ Vì màu trắng
của bạch dương/ Vì những con đường tôi đã đi qua/ Vì những lời người chưa bao
giờ đáp” (Bài “Trên hàng những sa mạc mồ côi”, tháng 12-1980). Svetlana
Aleksievich đã dành nhiều thời gian lắng nghe mẹ cậu, bạn bè của cậu để viết về
chân dung kỳ lạ của những “con người đỏ” này.
Đó là thời kỳ xô viết…
cộng sản. Bọn tôi được dạy làm theo Lênin, theo những nhà cách mạng sục sôi, đầy
nhiệt huyết. Chúng tôi không coi cách mạng là một sai lầm hay tội ác, nhưng
chúng tôi cũng không quá cuồng những thứ mácxít lêninnít ấy. Cuộc cách mạng đã
là một cái gì đó trừu tượng… Điều tôi nhớ trên hết cả, đó là những ngày lễ hội,
và sự đợi chờ những ngày hội ấy. Tôi còn nhớ chúng như in… Trên phố đầy người.
Những lời gì đó phát ra trên loa. Ai đó tin tuyệt đối những lời này, ai đó tin
chút chút, ai đó chẳng tin tí nào. Nhưng dường như tất cả đều hạnh phúc. Nhạc
khắp nơi. Mẹ trẻ và đẹp. Tất cả thứ đó… Tất cả thứ đó cùng lúc được hồi tưởng lại
như là hạnh phúc.
Những mùi vị ấy, những
âm thanh ấy… Tiếng lóc cóc của máy đánh chữ, tiếng rao của những người bán sữa từ
làng đến vào buổi sáng : “Sữa đây! Sữa đây!” Thời đó nào ai đã có tủ lạnh, và
chúng tôi bảo quản những bình sữa ngoài ban công. Còn những túi lưới đựng gà
thì đong đưa ngoài ô cửa thông gió. Trên cửa sổ, giữa hai lớp kính, chúng tôi đặt
những miếng bông gòn với kim tuyến lấp lánh cho đẹp, và những quả táo antonov.
Mùi nước đái mèo xông lên từ tầng hầm… Và còn cái mùi giẻ lau tẩm cờ lo không
thể bắt chước của những căn tin xô viết? Tất cả thứ ấy không có vẻ gắn kết gì với
nhau, nhưng giờ đây, trong tôi chúng hòa quyện thành một cảm giác. Một xúc cảm.
Sự tự do, nó mang những mùi khác… Và những hình ảnh khác… Khác hết thảy. Một
người bạn tôi, sau chuyến đi đầu tiên ra nước ngoài dưới thời Gorbachev, nói với
tôi khi về lại: “Tự do bốc mùi thơm của nước sốt béo ngậy.” Còn tôi, tôi còn nhớ
đích xác cái siêu thị đầu tiên tôi thấy ở Berlin – với một trăm loại xúc xích, một
trăm loại phô mát. Thật không thể tưởng tượng nổi.
 |
| Bản tiếng Pháp, ACTES SUD, 2013 |
Cũng giống những khám phá chờ đợi chúng tôi sau cải tổ, các cảm xúc mới, những suy nghĩ mới. Chúng vẫn còn chưa được mô tả, chúng tôi còn chưa đưa chúng vào trong lịch sử mà. Chúng tôi còn chưa tìm được các công thức. Nhưng tôi vội quá … Tôi nhảy từ thời kỳ này sang thời kỳ khác… Thế giới rộng lớn sẽ mở ra cho chúng tôi sau này. Còn ở thời điểm đó, chúng tôi chỉ mơ về nó. Mơ về những cái mình không có, về những cái mình muốn có… Thật hay khi mơ về một thế giới mà chúng tôi không biết đến. Chúng tôi mơ, nhưng sống thì chúng tôi sống đời xô viết, nơi chỉ có một luật chơi duy nhất, và mọi người đều phải chơi theo luật chơi ấy. Đấy thì ai đó đứng trên diễn đàn, hắn nói dối, mọi người vỗ tay, dù tất cả đều biết hắn ta nói dối, và hắn ta biết là mọi người biết điều đó. Nhưng hắn cứ tuôn hết những lời dối trá, và hắn rất đỗi hài lòng khi được mọi người tán thưởng. Không nghi ngờ gì, vì chúng tôi cũng phải sống, nên phải tìm một nơi trú ẩn. Mẹ tôi nghe Galich, một ca sĩ bị cấm… Và tôi cũng nghe Galich…
Tôi còn nhớ cái ngày
chúng tôi định đi Moscow dự lễ tang của Vysotsky[1].
Công an bắt chúng tôi xuống tàu… Và bọn tôi rống lên: “Hãy cứu lấy linh hồn
chúng tôi… Chúng tôi đang chết ngạt đây…”, “Một phát trúng, một phát trượt, một
phát trúng, pháo ta bắn lính mình[2]…” Thế
là thành một vụ bê bối! Bà hiệu trưởng trường triệu tập chúng tôi cùng bố mẹ. Mẹ
tôi đi cùng tôi, và bà cư xử tuyệt diệu. (Tư
lự.) Chúng tôi sống trong bếp… Cả nước sống trong bếp. Chúng ta ghé thăm ai
đó, uống vang, nghe những bài hát, nói chuyện thơ ca. Mở lon đồ hộp và thái những
lát bánh mì đen. Tất cả đều thoải mái. Chúng tôi có những nghi thức của mình:
những cuộc dạo chơi trên thuyền kayak, ngủ đêm trong lều, các chuyến đi dã ngoại.
Những bài hát quanh lửa trại. Và ta có những dấu hiệu chung để nhận biết nhau. Ta
có thời trang của mình, những dấu mốc của mình. Đã từ lâu rồi những nhóm bạn
nhà bếp ấy không còn tồn tại nữa. Và cũng không còn tình bạn mà chúng tôi tin
là vĩnh cửu. Phải, chúng tôi từng nghĩ đến sự vĩnh cửu… Không có gì cao hơn
tình bạn. Mọi thứ được kết dính nhờ chất keo phi thường ấy.
Trên thực tế, không ai
trong chúng tôi sống trong Liên Xô, mỗi người sống ở một nơi trong thế giới nhỏ
bé của riêng mình. Thế giới của những kẻ viễn du, thế giới của những người leo
núi… Sau các buổi học, bọn tôi họp mặt trong một toà nhà địa phương nơi bọn tôi
được cấp cho một phòng. Bọn tôi dựng những vở kịch, tôi cũng diễn trong đó. Còn
có cả một hội văn chương nữa. Tôi còn nhớ, Igor đã đọc những bài thơ của cậu ấy
ở đó, cậu nhại phong cách Mayakovsky, rất khoái chí. Chúng tôi đặt cho cậu biệt
hiệu cậu là gã Sinh viên. Có những nhà thơ người lớn đến chỗ chúng tôi, nói
chuyện với chúng tôi đầy thẳng thắn. Nhờ họ mà chúng tôi biết được sự thật về sự
kiện Prague[3]. Về
cuộc chiến Afghanistan… Rồi còn gì nữa? Chúng tôi học chơi guitar. Phải, đó là
điều bắt buộc. Vào thời đó, cây guitar là một trong những thứ thoạt tiên không
thể thiếu. Chúng tôi sẵn sàng quỳ gối nghe say sưa những bài thơ, bài phú mà
mình thích. Các nhà thơ tụ tập được cả sân vận động. Kỵ binh phải trực chiến. Lời
nói là hành động. Đi đến cuộc họp và nói lên sự thực, đó là hành động, vì thế
chúng nguy hiểm. Xuống đường… thật tuyệt vời, một niềm hưng phấn khôn tả, sự
hít thở không khí trong lành. Chúng tôi trút tất cả vào những từ ngữ… Giờ đây,
thật khó mà tin nổi. Vào thời chúng tôi, cần hành động, và không nói. Giờ đây
chúng ta có thể nói tất cả, nhưng lời nói không còn chút quyền lực nào. Chúng
ta muốn tin, nhưng không thể.Chúng ta tung hê tất cả, còn tương lai, tương lai
như cứt. Còn thời chúng tôi thì không phải thế… Hoàn toàn không phải thế! Ôi
thơ ca, thơ ca… ngôn từ …ngôn từ …
 |
| Время секонд хэнд (Thời second-hand), ấn bản 2015 |
(Cười.) Khi học lớp mười, tôi biết yêu. Anh ấy ở Moscow. Tôi đã đến đó ba ngày. Buổi sáng, ở ga, các bạn anh ấy đưa cho chúng tôi một bản in rônêô quyển Những kỷ niệm của Nadezhda Mandelstam, thời đó tất cả đều đắm chìm vào nó. Và cần trả lại quyển sách vào bốn giờ sáng hôm sau. Phải mang tới một chuyến tàu khác đi ngang qua. Chúng tôi trải qua hai mươi tư giờ đọc không ngừng nghỉ, chúng tôi chỉ xuống tàu một lần để mua sữa và bánh mì. Chúng tôi còn quên cả hôn nhau, chúng tôi chuyền cho nhau những trang giấy. Tất cả điều đó trong cơn sốt, trong cơn mê sảng… Bởi vì chúng tôi có quyển sách trong tay… vì chúng tôi được đọc nó… Hôm sau, chúng tôi vào ga lúc bốn giờ sáng, chúng tôi băng qua thành phố vắng tanh còn chưa rõ phố xá, tàu xe còn chưa chạy. Tôi còn nhớ cuộc băng qua Moscow giữa mờ đêm, quyển sách nằm trong túi. Chúng tôi đi như một đội quân bí mật… Đó là lúc chúng tôi tin ngôn từ có thể làm rung chuyển thế giới.
Những năm Gorbatchev…
Tự do và tem phiếu… Tem phiếu và coupon. Phiếu cho tất cả, từ bánh mì cho đến bột
và vớ. Chúng tôi xếp hàng năm đến sáu tiếng… Nhưng xếp hàng với quyển sách mà
trước đó mình không thể mua. Và chúng tôi biết rằng buổi tối, người ta sẽ chiếu
trên tivi một cuốn phim thời trước bị cấm, phải nằm trên kệ suốt mười năm. Thật
tuyệt vời! Còn không thì, cả ngày, chúng tôi nghĩ đến chương trình Vzglyad[4]
chiếu vào mười giờ tối. Những phát thanh viên, Alexander Lioubimov và Vladislav
Listyev, trở thành người hùng quốc gia. Chúng tôi biết được sự thực… Rằng đã
không chỉ có Gagarin[5], mà
còn cả Béria[6]…
Trên thực tế, tôi, một con khờ làm sao, bởi tự do trong lời nói hẳn đã đủ rồi, do
lẽ, như tôi chưa bao giờ chối bỏ, tôi là một đứa con gái Xô viết. Chúng tôi đã
bị tiêm nhiễm tất cả những gì xô viết còn sâu sắc hơn là mình muốn tin. Tôi chỉ
cần đọc Dovlatov và Viktor Nekrasov[7], và nghe Galich. Thế là làm tôi vui rồi…
Tôi không mơ đi tới Paris, đi dạo ở đồi Montmartre… Hay đi xem nhà thờ lớn
Sainte Famille của Gaudí. Chỉ cần được đọc và được nói. Đọc! Khi em gái Olia của
tôi bị tắc nghẽn phế quản nặng hồi nó bốn tháng tuổi, tôi phát điên vì sợ. Tôi ở
bệnh viện với nó, nhưng tôi không thể để nó nằm được một giây, chỉ khi nó đứng,
trong tay tôi, nó mới dịu bớt. Đứng thế thôi. Tôi đi, đi dọc hành lang với nó.
Khi nó thiếp đi chừng nửa tiếng, theo bạn, tôi làm gì? Chắc là tôi phát điên vì
bứt rứt và buồn ngủ…? À vầng, tôi luôn có trong tay quyển Quần đảo Gulag, và tôi mở quyển sách ra tức khắc. Một bên là đứa bé
hấp hối và bên kia là Soljenitsyne. Với chúng tôi, những quyển sách thay thế
cho cuộc sống. Đó mới là thế giới của chúng tôi.
[...]
T.Q.T. dịch theo bản tiếng Pháp La Fin de l'homme rouge (Cái kết của con người đỏ), TTCT hiệu
đính theo bản tiếng Nga Время секонд хэнд (Thời
second-hand) và bổ sung
LTS.
[1] Vladimir Vysotsky (1938-1980), cùng với
Alexander Galich (1918-1977) và Boulat Okoudjava (1924-1997) là các tác giả các
ca khúc chính trị có tính phản kháng, rất nổi tiếng ở Liên Xô những năm
1960-1980. (ND)
[2] Câu trong bài hát của Vyssotski (Chú thích trong bản tiếng Pháp - BTP)
[3] Ám chỉ tháng Tám 1968, Liên Xô và các nước
đồng minh trong Hiệp ước Warsaw tiến quân vào Tiệp Khắc để ngăn chặn phong trào
Mùa xuân Prague. (ND)
[4] Nghĩa là “Nhìn”, chương trình nói về cái
nhìn vào đời sống chính trị Xô Viết (BTP)
[5] Phi hành gia, người đầu tiên bay vào vũ trụ
(năm 1961), được trao huân chương Anh hùng Liên Xô. (ND)
[6] Bộ trưởng nội vụ, đứng đầu cơ quan an ninh
Xô Viết dưới thời Stalin, bị xử tử thời Khrushchev. (ND)
[7] Sergei Dovlatov (1941-1990) và Viktor
Nekrasov (1911-1987) là hai nhà văn sống lưu vong trong những năm 1970 và chưa
từng được xuất bản dưới thời Liên Xô. (BTP)
No comments:
Post a Comment