Đặc trưng (và cũng là cố tật) của nhiều tác phẩm hồi ức, tự truyện là tính tự bào chữa, là tiêu chuẩn kép để biện minh và hối lỗi. Làm sao cấm cản được người viết mong muốn làm thanh sạch cuộc đời mình lúc cuối đời? Thế nhưng, yếu tố ấy nhòe mờ trong Đời tôi (Nhã Nam & NXB Thế giới), tự truyện của “giáo hoàng văn học Đức” Marcel Reich-Ranicki. Bởi lẽ, bản thân lịch sử mà tác giả trải qua đã chứa đựng quá nhiều biến cố, xê dịch và khó phân giải; câu chuyện của ông gợi lên những cảm xúc vượt ra ngoài cái tốt và cái xấu, ngoài phạm vi người ta có thể hài lòng hoặc trách cứ. Thời trẻ ông là nạn nhân của nạn bài Do Thái, và khi lớn lên, “được làm” công dân Đức, ông lại là “đao phủ” trong một lĩnh vực đôi lúc quái gở và nhiều uẩn khúc: văn chương.
Sinh ra ở Ba Lan và đi học ở Berlin, Reich-Ranicki từ ngày nhỏ đã vượt ra ngoài khuôn khổ, ông luôn là người đứng ngoài, tách biệt với môi trường xung quanh. Ngay từ những dòng đầu tiên, tác giả đã tự nhận, “suốt đời tôi chưa hề là Do Thái hoàn toàn.” Sau khi bị trục xuất khỏi Đức và phải ở getto Warsaw, ông không can dự vào tổ chức kháng chiến mà làm phiên dịch trong Hội đồng Do Thái, nơi chịu chỉ đạo của cơ quan công quyền Đức để quản lý và giám sát người trong getto. Khi việc ở lại trong getto cầm chắc cái chết, ông đề ra kế hoạch cướp tủ tiền của Hội đồng để trốn thoát, sau khi đã chứng kiến bố mẹ bị đưa đến trại tập trung ngay trước mắt mình.
Tác giả viết tự truyện vì thấy mình đáng trách? Không cần nhiều biện minh, ông thừa nhận nỗi xấu hổ khi phải sống chui nhủi: “khủng khiếp hơn cái đói là nỗi sợ chết, khủng khiếp hơn nỗi sợ chết là sự nhục nhã triền miên” (tr. 213). Đặc tính “tự bào chữa” trong một số tự truyện đôi khi thừa mứa và nặng nề đến độ làm người đọc có cảm giác như tác giả hoang tưởng nặng. Nhưng Reich-Ranicki rất mực tỉnh táo. Lẩn khuất trong giọng kể là tâm lý kẻ ngoại cuộc, nỗi bất an, hay nói đúng hơn: nỗi sợ. Đó là điều vẫn bám theo ông đến cả đời: “Tôi muốn nói sự sợ hãi – trước cây roi Đức, trại tập trung Đức, phòng hơi ngạt Đức, tóm gọn: trước sự man rợ Đức” (tr. 27). Chính tâm lý ngoại cuộc ấy sẽ tạo nên chỗ đức đặc thù và độc nhất, ở trung tâm nền văn chương, báo chí và truyền thông Đức nửa sau thế kỷ 20.
Từ Ba Lan sang Tây Đức định cư năm 1958, ông là yếu nhân chứng kiến những biến động của xã hội và lịch sử văn học Đức. Ông có mặt trong Nhóm 47 nhưng chưa bao giờ là thành viên chính thức. Ông viết điểm sách cho tạp chí Die Zeit, rồi phụ trách mục văn học của nhật báo Frankfurter Allgemeine (với trang văn học sôi nổi nhất thời đó) nhưng không phải dự một cuộc họp giao ban nào của tòa soạn. Ông giới thiệu và kết nối những thế giới quan khác biệt: văn học phương Tây và Ba Lan, giữa Đông và Tây Đức, giữa những nhà văn lưu vong như Thomas Mann, Bertolt Brecht và nhà văn từng ở lại nước Đức Quốc Xã như Günter Grass, Heinrich Böll.
Đến đây là một câu hỏi cốt yếu và oái oăm được đặt ra: điều gì xảy ra nếu quyền lực nằm trong tay một “đao phủ” ngoại cuộc, một người Đức gốc Do Thái? Nhất là trong mớ lịch sử bùng nhùng, đầy rẫy xung đột của giới nhà văn giàu vốn giàu mẫn cảm và thừa lòng tự ái. Câu trả lời: Reich-Ranicki dẫn dắt bầu không khí văn chương bằng phong cách khắc nghiệt, chỉ trích kịch liệt và tình yêu đối với giá trị cổ điển. Ông lập ra danh sách điển phạm (“Der Kanon”) của văn học Đức, sau này gắn liền với tên ông. Chương trình “Bộ tứ văn học” của ông từ năm 1988-2002 thu hút hàng triệu khán giả mỗi lần phát sóng. Và Reich-Ranicki quyền lực đến nỗi, mỗi khi ông khen ngợi ai là tác phẩm của họ được săn đón, như trường hợp của nữ nhà văn Israel Zeruya Shalev năm 2001 (từng có tác phẩm được dịch tiếng Việt: Thèra, Đời sống tình yêu, Vợ chồng).
Marcel Reich-Ranicki qua đời ở tuổi 93, để ngỏ một thời kỳ phê bình văn học hướng đến đại chúng. Quyển tự truyện cũng khép lại lơ lửng và khuôn sáo (tên chương kết: “Như một giấc mơ”) với cái kết chưa xác quyết. Mang nỗi bất an dai dẳng, giọng riêng trong Đời tôi cũng gần như những gì tác giả nói về Max Frisch, mà theo ông là hiện thân của văn học châu Âu: ẩn chứa trong tác phẩm là điều mà tất thảy đều tìm kiếm trong văn học – nỗi đau khổ của chính chúng ta.
Sinh ra ở Ba Lan và đi học ở Berlin, Reich-Ranicki từ ngày nhỏ đã vượt ra ngoài khuôn khổ, ông luôn là người đứng ngoài, tách biệt với môi trường xung quanh. Ngay từ những dòng đầu tiên, tác giả đã tự nhận, “suốt đời tôi chưa hề là Do Thái hoàn toàn.” Sau khi bị trục xuất khỏi Đức và phải ở getto Warsaw, ông không can dự vào tổ chức kháng chiến mà làm phiên dịch trong Hội đồng Do Thái, nơi chịu chỉ đạo của cơ quan công quyền Đức để quản lý và giám sát người trong getto. Khi việc ở lại trong getto cầm chắc cái chết, ông đề ra kế hoạch cướp tủ tiền của Hội đồng để trốn thoát, sau khi đã chứng kiến bố mẹ bị đưa đến trại tập trung ngay trước mắt mình.
Tác giả viết tự truyện vì thấy mình đáng trách? Không cần nhiều biện minh, ông thừa nhận nỗi xấu hổ khi phải sống chui nhủi: “khủng khiếp hơn cái đói là nỗi sợ chết, khủng khiếp hơn nỗi sợ chết là sự nhục nhã triền miên” (tr. 213). Đặc tính “tự bào chữa” trong một số tự truyện đôi khi thừa mứa và nặng nề đến độ làm người đọc có cảm giác như tác giả hoang tưởng nặng. Nhưng Reich-Ranicki rất mực tỉnh táo. Lẩn khuất trong giọng kể là tâm lý kẻ ngoại cuộc, nỗi bất an, hay nói đúng hơn: nỗi sợ. Đó là điều vẫn bám theo ông đến cả đời: “Tôi muốn nói sự sợ hãi – trước cây roi Đức, trại tập trung Đức, phòng hơi ngạt Đức, tóm gọn: trước sự man rợ Đức” (tr. 27). Chính tâm lý ngoại cuộc ấy sẽ tạo nên chỗ đức đặc thù và độc nhất, ở trung tâm nền văn chương, báo chí và truyền thông Đức nửa sau thế kỷ 20.
Từ Ba Lan sang Tây Đức định cư năm 1958, ông là yếu nhân chứng kiến những biến động của xã hội và lịch sử văn học Đức. Ông có mặt trong Nhóm 47 nhưng chưa bao giờ là thành viên chính thức. Ông viết điểm sách cho tạp chí Die Zeit, rồi phụ trách mục văn học của nhật báo Frankfurter Allgemeine (với trang văn học sôi nổi nhất thời đó) nhưng không phải dự một cuộc họp giao ban nào của tòa soạn. Ông giới thiệu và kết nối những thế giới quan khác biệt: văn học phương Tây và Ba Lan, giữa Đông và Tây Đức, giữa những nhà văn lưu vong như Thomas Mann, Bertolt Brecht và nhà văn từng ở lại nước Đức Quốc Xã như Günter Grass, Heinrich Böll.
Đến đây là một câu hỏi cốt yếu và oái oăm được đặt ra: điều gì xảy ra nếu quyền lực nằm trong tay một “đao phủ” ngoại cuộc, một người Đức gốc Do Thái? Nhất là trong mớ lịch sử bùng nhùng, đầy rẫy xung đột của giới nhà văn giàu vốn giàu mẫn cảm và thừa lòng tự ái. Câu trả lời: Reich-Ranicki dẫn dắt bầu không khí văn chương bằng phong cách khắc nghiệt, chỉ trích kịch liệt và tình yêu đối với giá trị cổ điển. Ông lập ra danh sách điển phạm (“Der Kanon”) của văn học Đức, sau này gắn liền với tên ông. Chương trình “Bộ tứ văn học” của ông từ năm 1988-2002 thu hút hàng triệu khán giả mỗi lần phát sóng. Và Reich-Ranicki quyền lực đến nỗi, mỗi khi ông khen ngợi ai là tác phẩm của họ được săn đón, như trường hợp của nữ nhà văn Israel Zeruya Shalev năm 2001 (từng có tác phẩm được dịch tiếng Việt: Thèra, Đời sống tình yêu, Vợ chồng).
Marcel Reich-Ranicki qua đời ở tuổi 93, để ngỏ một thời kỳ phê bình văn học hướng đến đại chúng. Quyển tự truyện cũng khép lại lơ lửng và khuôn sáo (tên chương kết: “Như một giấc mơ”) với cái kết chưa xác quyết. Mang nỗi bất an dai dẳng, giọng riêng trong Đời tôi cũng gần như những gì tác giả nói về Max Frisch, mà theo ông là hiện thân của văn học châu Âu: ẩn chứa trong tác phẩm là điều mà tất thảy đều tìm kiếm trong văn học – nỗi đau khổ của chính chúng ta.
cụ Nhiêu Tưn có cuyển Những con bệnh khó chiều chưa?
ReplyDeletecó rồi cụ. nếu tặng thì xin nhận để đề phòng người khác mượn :p
Deletequả là dân ăn nằm với sách: ngọt bùi cũng có, cay đắng đã từn :p
Deletecụ Sữa biên thiếu chữ "ô" :d
Deleteđụng đến chuyên môn của cụ Nhơn rồi :d
Deletecó mấy typo: getto, chỗ đức
ReplyDeletetks, "chỗ đứng" mới đúng. getto với ghetto như nhau mà.
Delete