-- Bài của Vũ Ánh Dương
Các
chủ nghĩa, trào lưu nghệ thuật thể hiện sự độc đáo của mình ở những quy tắc thẩm
mỹ trong việc xử lý hiện thực. Trong điện
ảnh, các nhà làm phim chủ nghĩa hình thức xúi giục các sự kiện nổi loạn, nhào nặn
hiện thực thông qua các thủ pháp điện ảnh như montage (dựng nối), mise-en-scène
(dàn cảnh), mise-en-shot (lấy cảnh quay). Trong khi đó, các đồng nghiệp của họ ở
chủ nghĩa hiện thực chủ trương bám theo các chi tiết đời sống, ghi chép hiện thực
bằng long shot (cú máy dài), long focus (tiêu cự dài).
 |
| Đích đến nhất định là những cú rớt cảm xúc của người xem |
Không
kịch tính hóa chuyện kể, tước bỏ cái nhìn toàn tri của máy quay, vậy điều gì
làm nên sức quyến rũ trong nhữngbộ phim của Abbas Kiarostami, Jia Zhangke (Giả
Chương Kha), Cristian Mungiu, Jean-Pierre Dardenne và Luc Dardenne, những nhà
hiện thực đương đại? Hãy cùng xem, suốt hai thập kỉ qua, chủ nghĩa hiện thực đã
chào đón những nhà làm phim tài liệu về địa hạt phim truyện, phụng sự và làm vẻ
vang nó như thế nào qua phong cách của anh em đạo diễn người Bỉ Jean-Pierre và
Luc Dardenne.
Về
yếu tố tự sự, sáu bộ phimcủa anh em Dardenne từ The promise (Lời hứa), Rosetta,
The son (Con trai), The child (Đứa bé), Lorna's silence (Sự im lặng của Lorna) đến The kid with a bike (Cậu bé đi xe đạp) đều gợi nhắc đến những truyện
ngắn tối giản của Raymond Carver ở khả năng đẩy xung đột đến tận cùng, khả năng
tự sự chủ quan, bao quát mọi vấn đề. Những chuyện phim thường tập trung vào một
nhân vật chính với vài ba nhân vật phụ trong những mối quan hệ đang phân hủy,
trong một môi trường bấp bênh thách thức sự vi phạm đạo đức, sự tồn tại của con
người.
Các
nhân vật thường xuất hiện trong điều kiện tồn tại tối thiểu như những kẻ ngoài
lề xã hội: mặc một bộ đồ duy nhất, ăn đồ ăn nhanh ngoài đường, giấu tiền bạc
trong một hốc đất, đi vệ sinh nơi công cộng và thường ngất xỉu. Họ không có những
phút tự vấn hay bộc lộ cảm xúc. Vấn đề của họ là làm thế nào để sống, có việc
làm và được công nhậnnhư một con người: gã thanh niên Igor giúp mẹ con người da
đen nhập cư tìm chồng trong khi chính anh đã chôn cất người chồng đó trong The promise; cô gái trẻ Rosetta tố cáo bạn
trai để giành lấy việc làm của anh tại quầy bán bánh trong Rosetta; người thầy dạy nghề mộc cho cậu thiếu niên đã giết con
trai mình trong The son; gã trộm cắp
đã bán rồi tìm cách chuộc lại đứa con chín ngày tuổi của mình trong The child; Lornacó mang với người hôn
phu giả trong Lorna's silence; cậu bé
Cyril từ vị trí bị mất mát trở thành kẻ lấy trộm trong The kid with a bike.
Chọn
cách kể giới hạn (theo điểm nhìn của nhân vật chính), cao trào của những bộ
phim nằm ở cáckhoảng khắc phản tỉnh, sự thật được tiết lộ, cái chết khước từước
muốn chết. Những sự kiện được tạo ra ngẫu nhiên, vì thế nó trớ trêu như cuộc đời
và gắn kết với cuộc sống của nhân vật nhiều hơn, nó cũng chân thật hơn những
tình tiết cài cắm thường thấy trong phim Hollywood. Những bộ phim luôn kết thúc
đột ngột, sự dang dở tạo ra dự cảm không haycho số phận nhân vật. Không lên giọng,
không dạy đời, không khuôn sáo, tự sự trong phim của anh em nhà Dardenne không
phải trò chơi trí tuệ, đích đến của nó nhất định là những cú rớt cảm xúc của
người xem.
Dù
mise-en-scène có thể coi đặc trưng của nghệ thuật điện ảnh, là công tác số một
của đạo diễn thì anh em Dardenne vẫn bỏ qua việc này trong phim của mình. Việc
“bỏ qua” này được hiểu là cách làm bộ phim như một hiện thực được ghi lại chứ
không phải một đời sống được tạo ra mà trong đó mọi chi tiết sắp đặt trước máy
quay đều phải góp nghĩa. Phong cách phim của anh em Dardenne trước hết ở việc sử
dụng máy quay vác vai hoặc cầm tay. Việc dùng máy quay cầm tay đã từng được ghi
nhận là một thủ pháp cốt yếu của “Làn sóng mới” (ở Pháp) hay “Dogme 95” (ở Đan Mạch),
nhưng trong phim của Dardenne nó tạo nên một sự chuyển hóa đắc địa với nội
dung.
Hình
thức quay và nội dung ghi hình gặp nhau ở cảm giác chông chênh của đời sống, sự
lo lắng không đoán định của sự kiện. Nhân vật không biết được chuyện gì sẽ xảy
ra, máy quay không làm chủ được nội dung, và vì thế nó chỉ còn cách chơi trò đuổi
bắt. Máy quay đi theo nhân vật, lúc thì lấp ló rình mò, lúc thì cận cảnh áp
sát. Nhân vật của Dardenne không có tiếng nói trong xã hội, lời nói của họ bị
rơi vào sự im lặng, lãng quên, vì thế máy quay đã nâng đỡ họ. Chính máy quay đã nói trung thực về sự bức bối
của môi trường sống, sự bất lực của con người. Qua đó, người xem cảm nhận vai
trò của chính bản thân với bộ phim là rất lớn, như thể chính mình đang quay bộ
phim này.
Phong
cách của anh em Dardenne còn được thể hiện ở việc dựng jump cut (nhảy cảnh). Việc
dựng này vừa tạo ra những tỉnh lược bất ngờ vừa loại bỏ dấu vết mise-en-scène ở
chỗ nó không cho thấy nhân vật vào cảnh và ra cảnh thế nào. Chính việc nhảy cảnh
tạo ra cảm giác không có sự khởi đầu hay hoàn kết ở bất cứ một phân đoạn nào cả.
Nhân vật luôn xuất hiện sẵn trong mọi khuôn hình nhưng bị kịch ở chỗ luôn có xu
hướng rượt đuổi khiến bị tuột ra khỏi cuộc sống. Điều thú vị trong phong cách
mang tên Dardenne còn ở việc không mồi cảm xúc cho khán giả bằng nhạc nền. Không
có những hiệu ứng âm nhạc, hay giai điệu chủ đề… Thay vào đó, tiếng động trong
phim đóng vai trò vô cùng quan trọng: tiếng hiện trường công xưởng, tiếng xe cộ,
tiếng đi lại, tiếng thở… tất thảy đều có khả năng tạo ra một sự song trùng về cảm
giác váng vất, khó chịu của nhân vật và người xem.
Liên
hoan phim Cannes từng vinh danh anh em Dardenne với hai giải Cành cọ vàng cho Rosetta và The child. Đến Cannes năm nay với Two days, one night (Hai ngày, một đêm), anh em Dardenne có dịp
“thi thố” cùng các đạo diễn chủ nghĩa hiện thực kì cựu như Mike Leigh với phim Mr. Turner, Ken Loach với Jimmy's Hall. Two days, one night xoay quanh nhân vật Sandra, người phụ nữ trẻ nhờ
sự giúp đỡ của chồng mình, chỉ trong hai ngày cuối tuần, cô phải thuyết phục đồng
nghiệp từ bỏ khoản tiền hoa hồng nếu không muốn mất việc. Với sự tham gia của “bông
hồng Pháp” Marion Cotillard, anh em Dardenne vẫn sử dụng bí kíp quen thuộc:
mang đến sự nhận thức về con người bằng việc kéo khán giả sống cùng nhân vật.
Mười
tám năm với bảy phim dài,đều đặn ba năm sản xuất một phim, phong cách “tiệm cận”
hiện thực của anhem Dardenne được định hình ngay từ phim đầu tiên The promise (1996) và tái diễn trong các
phim tiếp theo. Các đồng sự quay phim, dựng phim, các diễn viên cũng theo anh
em Dardenne từ phim này đến phim khác. Việc duy trì này không chỉ đơn giản là
thực hành những quy tắc thẩm mỹ mà còn là sự cam kết có tính kỷ luật của cách kể.
Cách kể ấy mang đến một trải nghiệm kép: “tin” vào hiện thực để cảm động, và đồng
thời “không tin” để thưởng thức những món nghề của nhà làm phim.
-=-
Kể
từ lần đầu tiên xuất hiện trên màn ảnh năm 1994, nữ diễn viên khả ái Marion
Cotillard luôn tạo được dấu ấn bất kể cô đảm đương những vai diễn khác nhau như
thế nào: từ ả gái điếm đảo Corse trong Thế chiến thứ nhất (phim A very long engagement), kiều nữ găng-tơ
ở Chicago những năm 1930 (Public Enemies),
bác sĩ dịch tễ (Contagion), đến huấn
luyện viên cá voi bị mất cả hai chân (Rust
and bone). Thế nhưng ở phim lần này của anh em nhà Dardenne trong liên hoan
phim Cannes lần thứ 67, dấn ấn của Cotillard nằm ở phẩm chất quý giá nhất của
cô: chất giọng. Cô từng vào vai ca sĩ Édith Piaf (La môme) với giọng mũi ngân vang đến ám ảnh, mang lại cho cô giải
Oscar nữ diễn viên chính xuất sắc nhất, hay mới đây vào vai một người Ba Lan nhập
cư đến Ellis Island trong phim của James Gray. Còn ở Two days, one night, cô hóa thân thành một nữ công nhân mang đặc giọng
Bỉ.
No comments:
Post a Comment