Người vô danh để bất tử hai lần

Hay Schlage và ván cờ kinh điển trong 2001: A Space Odyssey

Khi Stanley Kubrick mất vào 7 tháng 3 năm 1999, giới kỳ thủ và các bản tin làng cờ, tất nhiên, đều bàn tán về mối quan tâm của ông đến cờ vua. Ông từng là một kỳ thủ có hạng hồi còn trẻ, chơi độ ở Washington Square Park ở New York, nơi ông sinh ra, và đã đưa cờ vua vào những bộ phim của mình [Lolita chẳng hạn]. Nhưng đặc biệt là sự bàn tán về cờ vua trong bộ phim nổi tiếng của ông 2001: A Space Odyssey (1968). Đầu phim, một nhân vật thoáng qua tên là Dr. Smyslov, sau này là Frank Poole, một trong những phi hành gia trên chiếc phi thuyền, chơi cờ với máy tính HAL. Mở đầu, Poole, chơi quân trắng, bảo (trong khi HAL nói tự động): “Chà, hậu ăn tốt rồi.” Ván cờ tiếp tục: (1.Qxa6) Bxg2 2.Re1 và HAL nói: “Xin lỗi nha Frank, em nghĩ anh thua òy. Hậu ba bước đến tượng (bước đi nhấp nháy trên bảng), tượng đập hậu, mã đập tượng, chiếu tướng.”

“Yeh. Ừ, có vẻ cậu đúng đấy,” Poole nói, nhìn ra thất bại của mình. “Tôi chịu thua.”

“Cảm ơn về một ván cờ rất thú vị,” HAL nói.

“Cảm ơn,” Poole nói.

Nhiều người tranh cãi, về cách Kubrick chú giải, với nước đi Qf3 của HAL, khi nói: “Hậu ba bước đến tượng,” trong khi đáng lẽ phải nói “Hậu sáu bước đến tượng.” Vấn đề là Kubrick, người để ý đến từng chi tiết, đồng thời là kỳ thủ thượng hạng, không thể sơ ý phạm phải một sai lầm như vậy. Hẳn phải có ý nghĩa nào khác: hay là HAL đang sát hạch Poole, bí mật loại anh [đoạn này k hiểu] khi anh để Qf3 thay vì Q-B3.

Có thể lắm, nhưng tôi vẫn nghi ngờ. Một là việc chấp nhận hi sinh con hậu, mà HAL đưa ra như một khả năng duy nhất, có vẻ hơi kì với một máy tính [nó phải tính đến nhiều nước chứ]; quân trắng có thể ngăn chặn việc chiếu tướng bằng hai bước nữa với Qe6 hay Qh6.

Và đây là ván cờ Kubrick dùng cho Poole-HAL:

Ván giữa Roesch và Schlage, Hamburg Hauptturnier B 1910
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.Qe2 b5 6.Bb3 Be7 7.c3 O-O 8.O-O d5 9.exd5 Nxd5 10.Nxe5 Nf4 11.Qe4 Nxe5 12.Qxa8 Qd3 13.Bd1 Bh3 (see diagram) 14.Qxa6 Bxg2 15.Re1 Qf3 16.Bxf3 Nxf3 chíu tướng

Vài nguồn đề năm 1913 là không chính xác, và một số khác còn nói quân trắng đã chịu thua sau bước 15.Rel Qf3. Kubrick chắc đã tìm thấy ván cờ này trong cuốn 1000 ván cờ ngắn hay nhất của Irving Chernev. Nhưng rõ ràng việc ông chọn ván cờ này chứng tỏ ông không hẳn là một tay chơi cờ thông thạo cho lắm. Đó là một ván cờ đơn giản, và quả thực, một kỳ thủ thích thú với việc hi sinh con hậu chắc cũng là hạng xoàng, nên mới chú giải sai như vậy.

Hay là Kubrick chọn Roesch-Schlage vì ẩn ý nào đó với tên người thắng? Schlagen tiếng Đức là oánh, đập, hay trong cờ vua là ‘ăn’ – ‘Tao ăn mày’ có thể dịch là : "Ich schlage dich".

Nói gì thì nói, Space Odyssey đã khiến cái tên Schlage sống mãi. Một khi người ta còn xem phim của Kubrick thì cái tên Schlage cùng ván cờ năm nào vẫn còn lưu lại. Người vô tình nổi tiếng, Willi Schlage (1888-1940) trước thế chiến vốn là một kỳ thủ Đức hạng hai. Ta có thể thấy tên ông trong các sách biên nước cờ, thua nhiều hơn thắng, và trong vài giải đấu ở Đức, xếp gần chót nhiều hơn đầu.

Chưa kể còn lạ hơn khi cộng hòa Mali ở châu Phi phát hành bộ bốn tem hình cờ vua vào năm 1979, dưới cái tít Grands Maîtres des Échecs [Các đại kiện tướng cờ dzua], bao gồm con tem 200 franc hình Schlage, đứng sau con hình Bogoljubow (300 francs,) trước con Aljechin (140 fr) và Janowsky (100 fr), và đây có lẽ là thành quả lớn nhất trong đời đấu cờ của ông.

Chưa nói đến Schlage thì đây đã là một bộ tem lý thú. Janowsky và Bogoljubow tuy là hai đại kiện tướng có hạng nhưng, ngay cả nếu giới hạn trong những kỳ thủ đã mất chăng nữa, tôi hẳn chọn những đại sư khác cho bộ tem của mình.

Vậy là lý gì? Cái gì cũng có căn nguyên. Việc đưa Schlage vào, và cái âm Aljechin (trong một bộ tem tiếng Pháp; và Aljechin cũng cố ý đọc tên mình là Alekhine sau khi thành công dân Pháp) chứng tỏ bộ tem hẳn phải được thiết kế bởi một người Đức.

Thời chiến, Alekhine đã viết các bài báo chống Xê-mít trên một tạp chí Quốc xã. Janowsky thì không có vết nhem nào, nhưng Bogoljubow, sinh ra là người Nga nhưng nhập tịch Đức, lại đòi cờ hình thập ngoặc trên bàn cờ của mình ngay từ năm 1938, và ông trở thành Reichstrainer cho Liên đoàn Cờ vua của Greater Germany dưới nách Quốc xã. Willi Schlage cũng nắm chức vụ đó.

Chà, vậy ý Kubrick là thế nào đây?

Tim Krabbé

[Thật ra người thiết kế bộ tem là Claude Andreotto, người Pháp, và hình Schlage trên con tem của ông là của Tartakower, một đại kiện tướng nếu được đưa vào bộ tem thì âu cũng hợp lý.]

Dịch từ đây