Nhân chuyện VẮC XIN – Bàn về lịch sử của SỮA

Nhân vụ vắc-xin cho trẻ sơ sinh đang nóng, mình kể một chuyện không liên quan lắm đến vắc-xin nhưng có liên quan tí chút đến trẻ nhỏ và ti bà mẹ, đó là câu chuyện về SỮA, nhìn trên quan điểm khảo cổ học và sinh học tiến hoá :p

VN nằm trong số những nước uống sữa kém nhất quả đất

Bác nào hay đi du lịch chắc cũng biết bọn châu Âu chúng nó tiêu thụ sữa tươi nhiều như thế nào. Úc và Pháp, hai nơi tôi biết, sữa còn rẻ hơn ở VN (khoảng 1E hay 1,3$/lít), vào siêu thị sữa bày nhan nhản như hoa ban nở trắng Mộc Châu mùa dĩ vãng, và việc mỗi ngày uống hết bình một lít là quá ư bình thường.


Ai cũng biết sữa có ích cho thể trạng, thế nhưng việc phát động toàn dân tích cực uống sữa, hoặc chăm chỉ trồng bò và nuôi bò để giảm giá sữa v.v và v.v không hề đơn giản.

Tờ Nature số 500 có một bài rất hay về lịch sử của sữa. Nhìn vào bản đồ này sẽ thấy VN nằm trong số những nước có khả năng uống sữa kém nhất quả đất. Chỉ 10% người lớn có thể uống sữa vào buổi sáng mà không bị té re :p

Chỉ có 35% dân số có thể tiêu hoá lactose khi ngoài 7-8 tuổi

Hầu hết trẻ sơ sinh đều có khả năng tạo ra enzim lactaza, nhờ đó xử lý được lactose tức là đường sữa. Đến khi chúng lớn lên, khả năng ấy mất đi. Chỉ có 35% dân số có thể tiêu hoá lactose khi ngoài 7-8 tuổi. Số còn lại có thể gộp chung vào một nhóm gọi là TÉ RE.

Bài báo này đụng đến vấn đề muôn thuở của ngành khảo cổ là TIẾN HOÁ hay XÊ DỊCH. Liệu khả năng uống được sữa, cụ thể hơn là gen-uống-sữa, có được nhờ tiến hoá, hay do người dân di canh di cư phát tán ra (người ta chứng minh được rằng gen-uống-sữa là một gen trội siêu mạnh)? Và khả năng này tương liên thế nào với sự dịch chuyển giữa thời đại đá giữa (mesolithic) sang thời đại đá mới (neolithic), cũng như sự thay đổi phương thức sản xuất (Marx đấy :p) từ hái lụm-ném đá sang chăn nuôi bò và cừu, cũng như cuộc cách mạng bơ sữa?

Bài báo đưa ra mấy phát hiện chính.

1. Kết quả của sự XÊ DỊCH. Thời đồ đá mới phát sinh ở Trung Đông khoảng 11k năm trước, cũng là nơi khởi sinh của nông nghiệp và chăn nuôi gia súc lấy sữa. Rồi theo chân những người chăn nuôi, sự chuyển dịch này lan sang Hy Lạp, Balkan, Đông Âu rồi Trung Âu. Bằng cớ là người ta tìm thấy mảnh sứ rỗ tổ ong ở Ba Lan, cho thấy 7k năm trước các nông dân ở đây dùng nó như là cái rây vớt váng sữa đông đặc ra khỏi nước sữa – một bằng chứng của việc làm phô-mai.

2. Sự chuyển dịch gen-uống-sữa là HỆ QUẢ của cách mạng bơ sữa. (Chợt nhớ hôm đi thang máy gặp một em trắng xinh phốp pháp, anh đồng nghiệp nói nhỏ em này chắc du học ở Đông Âu vì trông đầy mùi "bơ sữa" :v). Nói chung từ thời băng đá, người ta không có khả năng tạo ra enzym lactaza để tiêu hoá sữa.

Nhưng từ thời đồ đá mới ở Trung Đông 11k năm trước, những người chăn nuôi đã biết làm giảm đường sữa đến một lượng nhất định nhờ lên men sữa để sản xuất phô-mai và yogurt. Thế là trong mấy nghìn năm, sự biến đổi gen dần dần lan rộng châu Âu cho phép người trưởng thành có thể tạo ra lactaza và uống sữa.

3. Gen-uống-sữa là một lợi thế phát triển. Vào cuối thời kỳ đá mới và đầu thời đồ đồng khoảng 5k năm trước, gen này đã phát tán hầu hết bắc và trung Âu. Càng lên phía bắc, sữa càng quan trọng. Nó giúp chống lại cái đói, sữa có thể bảo quản trong thời tiết rét và là nguồn cung calorie khi mất mùa. Hơn nữa, ở bắc Âu người ta không thể đón nắng mùa đông để tạo sinh vitamin D, thì sữa là một nguồn cung vitamin D đáng kể (theo một cách bản năng chứ hồi đó người biết quái vitamin là cái gì :D).

Những điều trên giải thích tại sao VN ta chưa có được sự biến đổi gen cần có để uống sữa mà không đi té re. Đó là vì ta ở quá xa tâm điểm của của cuộc cách mạng bơ sữa và giai đoạn tiếp xúc với thực dân quá ngắn.

Dưng mà qua chuyện này, các nhà khảo cổ VN cũng học được một cách xác định niên đại văn minh bơ sữa ở nước ta. Đó là ĐẾM XƯƠNG coi xương bê nhiều hơn hay xương bò nhiều hơn. Nếu gia súc được nuôi chủ yếu lấy sữa, bê dưới một tuổi sẽ được thịt để người ta còn vắt được sữa con mẹ. Còn nếu nuôi gia súc lấy thịt, người ta sẽ để bê lớn thành bò.

Bài này mình viết nhằm mục đích giảm giá sữa Việt và vì tương lai của trẻ em Việt. Không nhằm ám chỉ ai là con bò. Thề luôn!