Từ Hán Việt

+ Từ Hán Việt là một bộ phận rất quan trọng trong tiếng Việt. Nhiều người cho rằng nên hạn chế sử dụng, à quên dùng, từ Hán Việt và thay thế chúng bằng từ thuần Việt nếu có thể. Nhưng tớ thấy từ Hán Việt cũng có lợi thế riêng. Biết dùng chúng đúng cách và đúng lúc sẽ giúp ý tưởng muốn chuyển tải trở nên rõ ràng hơn và làm mạch văn chặt chẽ hơn, cô đọng hơn. Và đôi khi người viết cũng muốn show off một chút. Nói theo cách của Phùng Khánh (tức Sư cô Trí Hải) là viết kiểu "bộ tịch".

+ Trong dịch thuật, có khi chúng ta phải dùng một từ Hán Việt vì từ trong nguyên bản là một từ ghép có tiền tố/hậu tố hoặc đơn giản để tránh văn bản dài lê thê cà kê dê ngỗng nhưng việc chọn một từ Hán Việt thật trúng không phải dễ dàng. "Sáng tạo" ra những từ Hán Việt mới nhiều nhất phải kể đến Như Huy và Hoàng Ngọc Tuấn. Tớ không đủ trình đế nói họ dùng từ có trúng hay không nhưng cách dịch đó cũng đáng tham khảo. Một thủ thuật đơn giản để dịch từ Anh sang Hán Việt là dùng từ điển Anh - Tàu rồi Tàu - Việt. Chẳng hạn cách đây không lâu bác Quốc Anh có hỏi về cách dịch từ repugnance trade (mà bác í dịch là giao dịch "đáng ghê tởm"). Sau khi tra từ điển thì tớ có được từ giao dịch phản cảm (反感).

+ Trong phần comment của bài này có nhiều trao đổi khá thú vị về việc dịch từ Hán Việt. Có khá nhiều chuyện để nói. Theo tớ, với một từ được ghép bởi nhiều gốc từ thì phải dịch từ trái sang phải. Chẳng hạn như electromechanics phải dịch là điện cơ bởi hiểu nôm na thì gốc electro bổ nghĩa cho mechanics, cũng như electromechanics là một nhánh của mechanics. Tương tự là trường hợp của psychoanalysis mà bác Nhị Linh đề nghị dịch là tâm phân học. Năm 1894, khái niệm Freud sử dụng lần đầu là psychische analyse, tức là phân tích qua/bằng/[...] tâm lý, trong đó psychische bổ nghĩa cho analyse. Trường hợp ngoại lệ là chẳng thằng nào bổ nghĩa cho thằng nào thì trật tự nào cũng ok tuốt, như electromagnetics năm lớp 12 tớ học thì nó bao gồm cả điện học và từ học chứ không là nhánh của thằng nào cả.

+ Từ Hán Việt phổ biến nhất trong ngành tài chính có lẽ là tín dụng (credit). Về từ nguyên thì credere là to trust, tức là "tín", dịch thành tín dụng là quá chuẩn. Nhưng tớ nghĩ mãi vẫn không biết nên dịch từ debit như thế nào. (hint: từ nguyên là debere (to own, nợ, "trái"))

+ Tớ có hơi lăn tăn về cách chúng ta dùng những từ Hán Việt sai chính tả. Chẳng hạn chúng ta quen dùng khoái trá thay vì khoái chá. Khoái là miếng thịt cắt nhỏ, chá là nướng. Khoái chá là tên một món nướng hay là sự thỏa mãn khi ăn được món ngon. Hay xán lạn (chứ không phải sáng lạn) cũng là một từ Hán Việt, xán là rực rỡ, lạn là sáng sủa (@Trịnh Mạnh). Tương tự, những từ như vô hình trung, vãng cảnh hay sáp nhập mới là đúng về mặt Hán Việt. Vậy nên tuân theo cách viết mà số đông đã quen thuộc hay tôn trọng sự chính xác về nghĩa Hán Việt. Việc này chưa thấy người Việt ta bàn đến một cách nghiêm chỉnh.

***
+ Sáng nay ngồi cafe đọc báo (sau hai tuần chạy như ngựa) thì thấy bài của Nguyễn Vĩnh Nguyên điểm cuốn McMafia của Misha Glenny. Anh này mới chế ra từ "hỗn tấu", nghe cứ thế nào í.