Should Creartive Writing be Taught?

Nhân đọc được một bài của Percival Everett, trong đó ông này chỉ trích việc dạy creative writing, tớ thấy có một bài trên New Yorker mà bất kì ai quan tâm đến creative writing đều nên đọc. Tiêu đề của bài phỏng theo câu "Show, don't tell"  từng thịnh hành trong bầu không khí văn học của nước Mỹ vào những năm 40, 50 của thế ki trước mà ngược lại với nó là "Find your voice" vào những năm 60, 70. Bài báo nhắc lại quá trình hình thành và phát triển của creative writing ở nước Mỹ, đặc biệt là thời kì sau thế chiến II và ảnh hưởng của nó, mà rộng hơn là việc "dạy viết văn", đến việc-sinh-ra các tác phẩm văn học, nhằm trả lời cho câu hỏi "Có nên giảng dạy creative writing hay không?"

Bài báo tập trung nhiều nhất vào cuốn "The Program Era" của Mark McGurl. Theo McGurl thì những thay đổi trong nhận thức văn học như "Show, don't tell" cũng chính là sự thay đổi của những assumption về văn hóa - về ý thức bản thân, công việc, giới tính, tầng lớp và dĩ nhiên là về quan niệm thế nào là một tác phẩm tốt. Điều đó có ảnh hưởng lớn đến truyện và tiểu thuyết của những nhà văn Mỹ. Sự phát triển của những khóa học về creative writing được McGurl xem là sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử [giáo dục] văn học của nước Mỹ thời hậu chiến.

Bài trên The New Yorker cho rằng việc McGurl lồng ghép lịch sử phát triển của creative writing với lịch sử lý thuyết giáo dục là một cách để ta hình dung ra đời sống [văn học] nước Mỹ thời hậu chiến, những năm 60 và 70 của thế kỉ trước. Điều đó đưa đến một luận điểm quan trọng hơn của McGurl: Những chương trình như vậy trong trường đại học không tách biệt người viết với thế giới bên ngoài mà ngược lại, đặt người viết vào một thế giới nơi có đông người đọc cư ngụ nhất. Cố định người viết ở trên gác xép mới chính là cô lập họ.

Tất nhiên, theo bài báo, vẫn có nhiều tác giả thời hậu chiến, từ J. D. Salinger và Vladimir Nabokov đến Thomas Pynchon, chẳng dây dưa gì đến những chương trình thế này. Người viết có thể là sản phẩm của hệ thống giáo dục, nhưng truyện kể là sản phẩm của những kĩ thuật biên tập và tiểu thuyết là sản phẩm của nhà xuất bản. Người đọc cuốn "The Program Era" có thể thấy rằng việc dạy creative writing có ảnh hưởng không nhỏ đến nhiều nhà văn Mỹ. Nhưng liệu điều đó nghĩa là người ta có thể dạy creative writing? Người ta thường bảo là cảm hứng thì không thể dạy, nhưng có thể dạy craft. Nhưng vấn đề là craft của James rất khác với craft của Hemingway. Không có cái gọi là "craft of fiction".

Bác Nhị Linh có so sánh việc dạy creative writing với trường viết văn Nguyễn Du của ta hay trường Gorky ở Nga Xô, nhưng tớ thấy không giống nhau lắm. Creative writing phát sinh từ Mỹ và hiện nay được dạy ở nhiều trường đại học (thường gọi là MFA, Master of Fined Arts) ở Mỹ cũng như Úc, NZ, Canada... nhưng nó vẫn "phi chính thống" hơn việc đào tạo ở trường viết văn Nguyễn Du. Người ta học nó không hẳn là để làm thơ/văn hay xuất bản thơ/văn (khi những chương trình creative writing được thiết kế dựa trên lý thuyết đại ý rằng những học viên chưa từng có bài thơ nào xuất bản có thể dạy những người cũng chưa từng có thơ xuất bản về cách làm thế nào để viết được thơ có thể xuất bản) trong khi ở VN thì mục đích là đào tạo ra những nhà văn (đạt được hay không thì không biết).

Thứ hai là tính "phi quy củ" khi người vào học creative writing một đằng (viết tiểu thuyết) nhưng học xong lại theo con đường khác (viết truyện ngắn). Nam Le là một ví dụ. Anh từng học ở Writer’s Workshop của University of Iowa , chương trình đào tạo creative writing danh tiếng nhất thế giới (Phillip Roth và Vonnegut cũng từng dạy ở đó). Trong bài này Nam Le có kể về việc chuyển đổi địa hạt từ tiểu thuyết sang truyện ngắn.