Báo Time và Vụ Bô Xít

Trong số những bài viết về vụ khai thác bô xít ở Đăk Nông cho đến giờ, có lẽ bài của báo Time là tiếng nói có trọng lượng nhất. Bài báo cho rằng việc Trung Quốc đầu tư mạnh mẽ vào Việt Nam là một phần trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng về thương mại và chính trị đối với Đông Nam Á. Nhắc lại cuộc chiến 30 năm về trước, tờ Time cho rằng nhiều người Việt Nam vẫn lo ngại về việc thắt chặt mối quan hệ với Trung Quốc sẽ đe dọa nền an ninh quốc phòng.

Mà đúng thế thật. Bất kỳ người dân Việt Nam nào cũng cảm thấy lo ngay ngáy khi nghe tin hàng nghìn công nhân Trung Quốc có mặt ở Tây Nguyên, mà con số này có thể lên tới hàng chục nghìn. Những bài viết gần đây đều phân tích những tác hại về lâu dài của việc khai thác bô xít ở Tây Nguyên lên môi trường, văn hóa, nhân khẩu học (demography) và quốc phòng. Một số trích dẫn bài này của Wall Street Journal nói về sụt giảm lợi nhuận ròng của Chalco từ 1,57 tỷ USD xuống 1,3 triệu USD trong năm 2008. Như vậy là trúng nhưng chỉ một chiều và chưa đủ ý.

Chalco là công ty con của Chinalco, tập đoàn khai khoáng quốc doanh hàng đầu của Trung Quốc. Nhìn vào con số 1,57 tỷ USD lợi nhuận của công ty con đủ biết công tỵ mẹ lớn thế nào. Việc lợi nhuận giảm đến gần 100% không có nghĩa là công ty này thua lỗ, nhất là trong bối cảnh kinh tế thế giới đang bị suy thoái nặng nề. Giá kim loại giảm trung bình một phần ba. Nửa cuối năm 2008, giá đồng giảm từ 9.000 USD/tấn xuống 3.000 USD/tấn. Nhôm, chì, nikel cũng giảm mạnh. Trữ lượng thiếc ở LME (London Metal Exchange) đạt mức cao nhất trong một năm do cung vượt cầu. Với một công ty khai khoáng thì đạt lợi nhuận trong tình hình đó đã là sáng sủa rồi.

Khách quan mà nói, công nghệ khai khoáng và xử lý chất thải kém là do ta đưa ra giá thấp khiến các nhà thầu châu Âu đỡ không nổi, chỉ còn nhà thầu Trung Quốc với công nghệ cũ cũ của họ, chứ không phải là công nghệ của họ kém. Vấn đề chính là khâu an ninh quốc phòng và sự ảnh hưởng xấu đến việc bảo tồn văn hóa và nhân khẩu học ở khu vực Tây Nguyên. Gần đây báo Úc cũng rầm rộ việc Bộ trưởng tài chính Wayne Swan từ chối 1,8 tỷ USD của công ty khai khoáng Tàu Minmetals đổ vào OZ Minerals với lý do an ninh vì khu vực khai khoáng gần khu quân sự Woomera ở Nam Úc. Phi vụ đầu tư trị giá 28 tỷ AUD của Chinalco vào Rio Tinto cũng đang được xem xét.

Không chỉ nước mình e ngại Trung Quốc mà nước người ta cũng thế thôi. Suy nghĩ cho rằng đã Trung Quốc là công nghệ kém, thiếu trách nhiệm là chủ quan duy ý chí. Kém thì họ đã không mạnh thế và thế giới đã không e ngại họ thế. Vấn đề cũng không phải là về lợi nhuận. Hậu quả về xã hội và an ninh quốc phòng mới là thứ không đong đếm được và không tác động ngay lập tức mà tác động về lâu dài. Lúc đó, đến lượt con cháu chúng ta phải gánh chịu.