Những người bạn cố đô Huế

Cùng ngày này, 100 năm trước, là buổi họp phiên đầu tiên của Hội “Những người bạn Cố đô Huế” (Association des Amis du Vieux Hué), được thành lập từ đề xuất của linh mục Léopold Cadière (Cố Cả). Ông sẽ là nhân vật chủ chốt trong việc tổ chức tập san (bulletin) của hội từ năm 1914-44.

Từ những năm 1997-98, từng tập của tập san này đã lần lượt có bản tiếng Việt, do Nxb Thuận Hoá ấn loát. Tôi cũng đã thấy bộ này từ lâu nhưng vì quá đồ sộ, lại viết về đủ mọi thứ trên trời dưới đất, nên lâu lâu hứng lên tôi mới mua một tập về đọc. Nhờ đó phát hiện ra khá nhiều thứ.

Chẳng hạn quyển Nhật ký đi Tây của Phạm Phú Thứ, nguyên bản tiếng Hán là "Tây sứ trình nhật ký". Đây là nhật ký của phái đoàn Phan Thanh Giản đến chầu hoàng đế Napoléon, do vua Tự Đức cử đi, sau hoà ước 1862. Hoà ước này đã đi vào lịch sử với đủ mọi rối rắm và khuất tất, và gây ra "cái án" cho Phan Thanh Giản là nhượng 3 tỉnh miền đông Nam Kỳ cho Pháp. 

Lật lại tập san Bulletin des Amis du Vieux Hue (B.A.V.H.) năm 1919, ta thấy bản dịch quyển trên, phầm một - từ Huế sang Lyon, với tên "Phái đoàn Phan Thanh Giản", do Ngô Đình Diệm dịch, Nguyễn Khắc Hoè hiệu đính. Ông Diệm khi ấy là học viên trường Hậu bổ dịch thuật. Không rõ là trường Hậu bổ nào vì ngày ấy cả ba kỳ đều có trường đào tạo hậu bổ (stagiaire) cũng như tham biện (administrateur), với nhiều tên khác nhau. Nhưng tôi nghĩ đây là trường Hậu bổ ở Huế, vì ông Nguyễn Khắc Hoè là hiệu trưởng trường này. Vì thế, trong nhiều tài liệu nói rằng năm 1919, ông Diệm từ Huế trở ra Hà Nội để học trường Hậu bổ, có thể không chính xác.