Thư gửi bố (Kafka)

Tôi không thích cách người ta in quyển Thư gửi bố. Cuốn sách quá mỏng, trong khi phần lời giới thiệu lẫn tiểu sử tác giả đã chiếm gần phân nửa. Nếu tôi không lầm thì đây là lần đầu tiên Kafka được dịch sang tiếng Việt từ nguyên bản. Đây là điều đáng mừng, song nó lại dễ khiến người ta hiểu nhầm rằng Thư gửi bố là một công trình quá ư đặc biệt của Kafka, đến nỗi có thể đứng riêng một mình một ngạch. Không phải vậy. Phần trước tác của ông còn bao la (truyện ngắn, ngụ ngôn, cách ngôn, 3 tiểu thuyết chưa hoàn thành, 3000 trang thư và nhật ký...) và Kafka hiện thời vẫn là mỏ vàng với người làm sách. Quyển Tuyển tập Kafka từng in trước đây có nhiều đoạn dịch tôi không thích, nếu so với bản tiếng Anh, chẳng hạn truyện ngắn The Judgment (Das Urteil).

Kết quả cuối cùng chỉ khiến đứa trẻ phải quay lại vòng ảnh hưởng của bố

Nếu cần một chữ để đánh giá văn chương và con người Kafka, tôi muốn dùng chữ "phọt". "Phọt" trước tiên là ẩn ức tình dục của ông, mặc cảm về sự rối loạn sinh lý, và nỗi căm phẫn phụ nữ - điều này có thể thấy ở câu chốt trong truyện The Judgment. "Phọt" là hạt mầm của truyền thống Do Thái giáo giữa không gian Thiên chúa giáo (90% người Prague thời của ông theo Thiên chúa giáo). "Phọt" là tinh thần muốn bật ông già. "Phọt" là sức ép cô đơn của con người dưới một vòm trời trống rỗng. "Phọt" còn là hành trình đi tìm chân lý, là hành trình té và vượt té (postlapsarian).

Bài review dưới đây của bạn Trần Tuệ. Bạn này có xu hướng chủ nghĩa tự do với nguyên lý "bàn tay vô hình" của Adam Smith, một hình tượng cũng khá liên quan đến sự "phọt".

Bức tường buồn của thời hiện đại

Nếu như cuối thế kỉ XIX, sự ra đời của điện thoại không hề gây suy suyển đến hình thức thư từ, thì đầu thế kỉ XXI, cả thư tay lẫn e-mail đều gần như bị thay thế bởi một cỗ máy khổng lồ chuyên sản xuất hàng loạt những mối quan hệ phân mảnh, các đoạn đối thoại phân mảnh và những ý tưởng phân mảnh: mạng xã hội.

Sự cáo chung của hình thức thư là không thể tránh khỏi: một hình thức giao tiếp kềnh càng và kém hiệu quả (thường chỉ một người đọc) nhường chỗ cho một hình thức giao tiếp gọn nhẹ, có hiệu quả cao hơn gấp bội (nhiều người đọc được hơn). Thư, tuy vẫn tồn tại, nhưng từ thế kỉ XXI, nó đã trở thành một cái gì đó hoàn toàn khác với khái niệm, tính chất thư mà con người từng biết hàng ngàn năm trước đó.

Kết cục đó khiến cho văn chương chịu một tổn thất không nhỏ khi nó phải gánh đồng thời hai sự mất mát: thư từ cá nhân của nhà văn (như của Gustave Flaubert, Virginia Woolf...) và hình thức "tiểu thuyết bằng thư" (J.J. Rousseau, P.C. de Laclos…).

Thật không may là quyển Thư gửi bố của Frankz Kafka (Đinh Bá Anh dịch, Phương Nam & NXB Hội Nhà văn ấn hành, nằm trong tủ sách “Tinh hoa văn học”) lại nằm gọn trong cả hai địa hạt kể trên: nó vừa là thư từ cá nhân, vừa là tác phẩm. Đây là một trong những lá thư quan trọng nhất của Kafka, được hầu hết những nhà nghiên cứu thống nhất xếp vào mục "tác phẩm", bởi như chính Kafka nói, đây là một "thử nghiệm viết tự truyện công phu nhất của tôi" (nảy sinh từ ý định ban đầu là nhằm giải quyết vấn đề giữa hai cha con).

Kafka hiện diện ở đây trước hết vẫn là một con người văn chương, khi ông tâm sự: "việc viết đã làm tổ trong người con" (tr. 61) hay "viết là bổn phận, hay còn hơn thế, toàn bộ cuộc sống của con nằm ở việc canh giữ nó"(tr. 80). Không thể phủ nhận Thư gửi bố là một chiếc chìa khóa quan trọng để giải mã các tác phẩm khác của Kafka. Nó chứng tỏ rằng mối ám ảnh lớn lao nhất trong toàn bộ tác phẩm của ông không chỉ là hình tượng người bố, mà còn là sự đấu tranh tuyệt vọng trước quyền lực của người bố ("bởi tuyệt vọng là việc của con" (tr. 50)) và việc không thể thấu hiểu trước một quyền lực gần như tuyệt đối: "Người ta bị kết tội, trước khi người ta kịp hiểu mình đã làm gì xấu xa" (tr.33).

Song trên cả Kafka-con người văn chương, chúng ta còn thấy một Kafka-người con, một cá nhân trong xã hội, luôn phải đương đầu với những khó khăn trong mối quan hệ với bố từ thuở nhỏ và chỉ đến khi trưởng thành, ông mới làm rõ được những khía cạnh tinh tế dẫn đến những hệ quả bên trong và bên ngoài (hai khái niệm của Kafka).

Đọc Thư gửi bố, người đọc có thể thấy ảnh hưởng của bối cảnh xã hội (cùng bối cảnh gia đình) lúc bấy giờ. Trong đó, rõ ràng nhất là phương pháp giáo dục không phù hợp của người bố, tác động lên tâm sinh lý của một đứa trẻ từ lúc mới sinh: một người bố luôn đoan chắc mình đúng trong việc định hướng phát triển cho con, dù "bàn tay nhào nặn của bố và chất bột là con khác biệt nhau quá xa" (tr. 31).

Xuyên suốt nội dung thư là hành trình đi tìm lời giải đáp cho sự khác biệt giữa “bàn tay nhào nặn của bố” và “chất bột của con”. Đó là sự thống trị hoàn toàn của người bố trên cả hai phương diện thể chất lẫn tinh thần khiến đứa con luôn phải “chạy trốn vào nội tâm”. Là những ngộ nhận của thế hệ trước trong việc áp đặt đường lối giáo dục cho thế hệ sau: về thể chất, về cách thức ăn uống, về điểm khởi đầu (khi bố khởi nghiệp bằng bàn tay trắng, còn con từ nhỏ đã sống sung sướng), về thái độ với Do Thái giáo và về hôn nhân… Trong khi đó, vai trò của người mẹ thì mờ nhạt: người mẹ chỉ biết ngấm ngầm bảo vệ con trước bố, giúp cân bằng lại những xung đột giữa hai người, nhưng kết quả cuối cùng chỉ khiến đứa trẻ phải quay lại vòng ảnh hưởng của bố.

Thư gửi bố là một bản tường trình sáng tỏ về một mối quan hệ chưa bao giờ là đơn giản. Tuy tác phẩm được viết cách đây gần một thế kỷ, nhưng chúng ta không quá ngạc nhiên khi “tính thời sự” của nó vẫn còn nguyên vẹn trong xã hội hiện đại, khi mà con người vẫn phải cùng nhau đối mặt với sự thay đổi từng ngày của thế giới, vẫn phải cùng nhau đối mặt với vòng xoáy ngộ nhận giữa các thế hệ – bức tường buồn của thời hiện đại.

Trần Tuệ