Có lẽ những năm miệt mài học toán thời phổ thông đã tạo cho tôi niềm hứng thú khôn tả trước các mớ bùng nhùng, cũng như dân vật lý xoáy sâu vào hiện tượng và các bạn sử thì không cần lập luận gì hết (cái này de Certeau nói chứ không phải tôi). Mớ bùng nhùng có thể là một cuốn sách cũ, bộ phim noir, bản nhạc không lời hay đôi khi một dư báo không phi thời tiết lắm, chẳng hạn ở Melb thì các bạn như Đan Lê sẽ thất nghiệp vì ngày nào cũng có bốn mùa. Việc giải một bài toán và giải nghĩa một bộ phim hẳn nhiên khác nhau về nhiều mặt, nhưng xuất phát điểm của chúng đều quy về một câu hỏi mang tầm triết học: bạn có muốn giải hay không?
Chính câu hỏi ấy đã lật đổ mọi triết lý giáo dục, ở chỗ lý do một học sinh dốt toán đôi khi rất đơn giản, không phải vì kém thông minh, mà vì cậu chàng không muốn giải toán. Rất nhiều trường hợp người ta học cấp một rất tắc tị nhưng đến cấp ba lại bừng lên sáng lòa và ngược lại. Mọi khoa học xã hội đều là màu xám nếu nó không gắn kết các mưu cầu nhỏ xinh hàng ngày với các hoàn cảnh cụ thể. Tương tự, câu hỏi ấy đưa đến một điều hiển nhiên là mỗi chúng ta xem phim với mỗi mục đích khác nhau: giải khuây, giải độc, giải nhiệt, giải khát, giải thoát hay giải nghĩa thực sự một bộ phim.
Một đạo diễn, hình như là Trần Anh Hùng, có nói đại ý rằng nền điện ảnh Mỹ bây giờ bị thị trường hóa khiếp quá, không hay, không nhiều ý nghĩa. Loại hình nghệ thuật nào cũng thế, khi nó trở thành một thứ công cụ hay phương tiện, thì giá trị chiều sâu của nó đã bị rút ngắn đi rất nhiều, để dành chỗ cho chiều bề mặt, chiều lan tỏa. Cái sự gọi là tiếp nhận của người dùng cũng trở nên đơn giản hơn nhiều, chỉ dành cho giải trí thuần túy, xem rồi quên, thay vì để giải mã và hấp thụ, biến mình thành một tác giả của chính mình.
Chẳng hạn Inception đi, là một phim chẳng có gì đáng bàn. Một tầng với chả năm tầng, nó lù lù ra đấy, mình không hiểu thì đứa bên cạnh hiểu. Hay lấy một phim kinh điển cùng thể loại lắt léo là Memento, thì cảnh giới cao nhất của thăng hoa cuối cùng cũng chỉ là, dzồi-mình đã hiểu được câu chuyện. Chấm hết. Tìm hiểu cốt truyện và nội dung không phải là công việc then chốt của giải mã tác phẩm điện ảnh. Phim ảnh đâu phải văn học. Bốn shot đầu tiên trong Double Suicide của Shinoda, bỏ quả đoạn mở đầu về các nghệ nhân múa rối, bốn shot mà anh chàng Jihei và toán hành hương đi ngược chiều nhau trên cầu, là bốn trong những shot quan trọng bậc nhất của nouvelle vague japonaise, tuy chúng không dính dáng gì đến cốt truyện cả. [Tranh thủ giới thiệu luôn, A Flame at the Pier (1962) của bác này hay không thua gì On the Waterfront của Elia Kazan].
Dân xem phim có hai loại: loại đọc trước nội dung phim và loại không đọc gì hết. Hai phe này không đội trời chung và bỉ nhau kinh lắm. Không dễ gì mà đổi từ phe này sang phe kia bằng chỉ một cái bấm nút như trong Counter-strike. Có thể biết trước nội dung sẽ làm bạn mất hứng, và bạn không muốn một mảy may hạt sạn nào chạm vào niềm vui thưởng thức trinh nguyên tay này cầm bắp rang tay kia nắm vật thể lạ. Nhưng các thầy dạy toán ngày xưa bảo tôi, trước khi giải toán cần đọc kỹ đề và viết tóm tắt, để khi giải cứ thế mà làm.
No comments:
Post a Comment