Hãy đội mũ bảo hiểm

Tôi bắt đầu chán các sách của nhà xuất bản Alpha. Tôi không nói họ làm tốt hay dở, chỉ là tôi bắt đầu chán các đầu sách của họ. Nguyên nhân thì cũng đơn giản thôi: cách chọn đầu sách của họ đã chuyển dần sang hướng thị trường. Trong bài này tôi không có ý khen hay chê Alpha books, mà chỉ khuyến khích mọi người khi ra đường hãy đội mũ bảo hiểm.

Các đầu sách dịch mảng kinh doanh có một đặc điểm chung là đọc xong bạn sẽ hầu như không nhớ một cái gì hết. May lắm bạn sẽ chỉ nhớ được ý niệm chung chung về tinh thần cuốn sách, như là tác giả trọng cái này bài cái kia, theo phe này bài phe kia, thích người này dìm người kia... đại khái thế-mà nhớ được như vậy cũng tốt rồi, hay nhớ được vài khái niệm bắt mắt được dịch sang tiếng Việt như "điện toán đám mây", "chiến lược đại dương xanh" chẳng hạn, chứ còn xét đến đơn vị tầm trung là câu, thì nhiều khả năng bạn sẽ không nhớ nổi một câu nào, vì cứ bưng từng câu ra ngoài ngữ cảnh của cuốn sách là nó lại trở nên vô nghĩa không bút nghiên nào tả xiết.

Tôi cường điệu như thế để nói về sự vô nghĩa của việc dịch một cuốn sách kinh doanh-cứ tạm thâu tóm mảng này bằng một từ như thế. Việc dịch sách kinh doanh tự thân nó đã là một việc làm cẩu thả bất kể các công đoạn làm ra cuốn sách có chỉn chu, cẩn thận đến đâu chăng nữa. Những người dịch và làm sách không có lỗi, mà lỗi là ở những người trực tiếp đụng đến hệ thống thuật ngữ , nhất là ở những ngành trăm hoa đua nở như kinh tế, tài chính, hệ thống thông tin... Nói cách khác, vấn đề nằm ở sự coi nhẹ việc tiếp nhận và dịch thuật ngữ ở các ngành này. Chẳng hạn, các phê bình gia có thể cãi nhau đến tận tháng mười năm sau về việc dịch từ paradigm (của Thomas Kuhn chứ không phải George Soros) là hệ hình, mẫu hình, hay ti tỉ thứ khác. Nhưng tôi không biết tự bao giờ các hệ thống thông tin gia hay điện toán gia đã chấp nhận việc dịch “cloud computing” là “điện toán đám mây”. Nói là chấp nhận vì tôi chưa bao giờ nghe có một cuộc tranh luận nào về cách dịch này cả.

Mọi chuyện có thể khởi sự từ bác A ở đại học X, để giảng bài đã dịch khái niệm này từ một tài liệu nước ngoài. Sinh viên B của bác cập nhật từ này trên wikipedia tiếng Việt và những người đi sau cứ thế mà dùng. Chẳng có cãi vã hay tranh luận nào cả. Tôi không biết dịch như thế là đúng hay sai, nhưng giả sử dịch sai, thì đến một lúc nào đó Từ điển tiếng Việt sẽ cập nhật một từ mà theo tôi là không xứng đáng có trong từ điển. (Muốn biết “đám mây” là gì mời đọc Những cuộc trò chuyện của Gỗ Mun với các con.) (*)

Nói e hơi nặng, nhưng nhiều khi nhiệt tình quá thành phá hoại. Những người làm sách thường ca ngợi, Ôi, cuốn này hay lắm, cuốn kia cần thiết, cuốn nọ best-seller đủ các kiểu, nhưng tôi chỉ nói một điều nhỏ nhẹ thế này: bạn hãy mở một cuốn sách kinh doanh (hay sách dạy làm giàu) ra, đọc lớn một đoạn dịch bất kỳ trong đó, suy nghĩ, và xem thử bạn có thực sự hiểu nó nói về cái gì, và sau đó, có thấy buồn cười hay không. Bạn bảo thích đọc sách (dịch) kinh doanh, thế thì bạn có thực sự thích nó không, hay bạn chỉ nghĩ đến việc làm sao kiếm được bản tiếng Anh để đọc xem nó thực sự nói về cái gì. Sách hay hay không thì chưa biết, nhưng việc dịch tràn lan mảng sách này như thế thì quả là có lỗi với quyển từ điển tiếng Việt. (Thỉnh thoảng tôi cũng thấy có lỗi, nhưng tôi không vãi tràn lan).

Các mảng sách khác tôi lại thấy không có vấn đề gì. Có các thể loại không quan trọng lắm việc dịch đúng từng từ, miễn là hay, như văn học; cũng có các thể loại coi trọng vấn đề thuật ngữ, như triết học, thì không đáng lo lắm vì kiểu gì dịch xong cũng có người ném đá, mà ném đá là động lực của sự phát triển. Còn thể loại kinh doanh thì đúng là dở dở ương ương, thậm chí có dịch sai cũng không sợ bị phát hiện vì làm sao người đọc nhìn thấy cái sai trong một khung cảnh lúc nào cũng mù mờ, tối nghĩa.

Túm lại, khi ra đường hãy đội mũ bảo hiểm.

(*) http://lamvuthao.blogspot.com/2011/05/am-may-tu-au-en.html