Chế Độ Toàn Trị Mới ở Miến Điện

Trong những tuần qua, đất nước Miến Điện vốn khép kín bỗng xuất hiện ở trang nhất các tờ báo trên thế giới, khi từ một nhóm nhỏ tăng ni xuống đường đã dâng lên thành cuộc biểu tình khổng lồ và mở màn cho cuộc trấn áp đẫm máu từ phía chính phủ quân phiệt.

Cuộc nổi dậy bất ngờ đã gây ngạc nhiên trong giới quan sát. Lý giải điều này, một số người viện cớ do giá nhiên liệu, vốn vẫn được bao cấp ở Miến Điện, tăng cao. Mùa hè này, chính quyền đã thả nổi giá xăng dầu, góp phần vào nền kinh tế ảm đạm của người dân Miến Điện.

Nhưng đằng sau cuộc nổi dậy đó là sự lý giải bao quát hơn, biến đất nước vốn bị cô lập này thành một phép thử quyết định về chính sách đối ngoại [của phương Tây]. Chính phủ junta ^[1] tàn bạo, vốn từ lâu nắm quyền lực bằng vũ trang và bằng nỗi khiếp sợ của dân chúng, đã tiến thêm một bước và trở thành một trong số ít chế độ toàn trị trên thế giới.

Gần đây, chính phủ này đã chuyển từ nhiều năm cai trị độc tài, kiểm soát chính trường nhưng vẫn cho phép tự do cá nhân ở mức độ nhất định, sang việc kiểm soát toàn diện hơn đời sống của người dân. Khi các chế độ toàn trị cáo chung ở nhiều nơi trên thế giới, Miến Điện vẫn tăng cường kiểm soát những gì còn manh nha của sự bất đồng chính kiến, tạo dựng tệ sùng bái cá nhân đối với lãnh đạo junta, và tự cô lập mình bằng việc dời thủ đô từ Rangoon đến một vùng xa xôi.

Biến chuyển đó khiến thế giới xa lánh một xã hội Miến Điện ngặt nghèo hà khắc. Trong nhiều năm, chủ nghĩa toàn trị xuất hiện như kẻ thù không đội trời chung của phương Tây, một thế lực kinh hoàng dẫn đến những cuộc thanh trừng Stalinist khổng lồ ở Nga, sự sùng bái cá nhân lạ thường ở Albania, và cuộc trừ diệt trí thức toàn diện kiểu Maoist ở Trung Quốc.

Tuy nhiên trong những năm sau chiến tranh lạnh, chủ nghĩa toàn trị đã tháo lui trên diện rộng. Với sự xuất hiện của điện thoại di động, truyền hình vệ tinh và mạng lưới Internet nhanh-rẻ, sẽ là không thể với bất cứ nhà cầm quyền nào nếu muốn tách biệt hoàn toàn người dân khỏi thế giới bên ngoài, hay thống lĩnh đời sống riêng tư của họ.

Ở Lào, nơi chính quyền cộng sản từng tạo dựng tệ sùng bái cá nhân với lãnh tụ cách mạng, người dân thành thị hiện nay đã có thể xem kênh truyền hình của Thái Lan đưa tin về đất nước họ. Ở Trung Quốc, Đảng Cộng sản tuy vẫn đàn áp bất đồng chính kiến có tổ chức, nhưng không còn lần theo mọi động thái của dân thường nữa. Nhiều người đã có thể mua nhà và có được một cuộc sống riêng tư ở một mức độ nhất định. Ngay cả ở Bắc Triều Tiên, hàng thập kỷ nay vốn tách biệt với bên ngoài, điện thoại di động giá rẻ xâm nhập qua đường biên giới với Trung Quốc đã làm xuất hiện những kẽ nứt nhỏ xíu trong chính quyền Kim Chính Nhật (Kim Jong-Il).

Tuy nhiên ở Miến Điện, junta kiểm soát theo hướng ngược lại. Những cuộc biểu tình tuần rồi ngay lập tức là tiếng nói phản ánh sự nghèo đói của người dân Miến Điện, nhưng chúng cũng gửi một dấu hiệu đáng chú ý vào thời điểm mà một nhóm các chính phủ, bao gồm Zimbabwe và Venezuela, đang để lộ những biểu hiện rõ nét của chính thể toàn trị, thiết lập tệ sùng bái cá nhân và thâm nhập vào đời sống riêng tư của người dân. Khi điều này nhanh chóng trở thành vấn đề chính trong Liên hiệp quốc và chính quyền Bush, Miến Điện sẽ chứng minh liệu những chế độ hà khắc như vậy có thể tồn tại được hay không.

Miến Điện bị kiểm soát bởi quân đội từ thập niên 1960, khi lực lượng vũ trang giành chính quyền bằng một vụ đảo chính. Quân đội duy trì sự kiểm soát chặt chẽ với những bất ổn chính trị. Trong làn sóng biểu tình rộng lớn ở Miến Điện lần cuối vào năm 1988, người ta tin rằng quân đội đã giết hại hàng nghìn người tham gia.

Sau năm 1988, junta tiếp tục duy trì chế độ độc tài, điều khiển chính trường và đàn áp dã man những người đối lập, trong đó nổi tiếng nhất là nhà lãnh đạo phong trào dân chủ Aung San Suu Kyi ^[2] . Tuy nhiên chính quyền vẫn duy trì quan hệ với một số tổ chức phi chính phủ, các chính phủ và các công ty nước ngoài, nhằm duy trì một số liên hệ giữa chính quyền và nhân dân Miến Điện với thế giới bên ngoài. Cơ quan Liên hiệp quốc cũng có sự hiện diện quan trọng tại Rangoon, và ít nhất là trong một khoảng thời gian nhất định vào thập niên 1990, các công ty nước ngoài đầu tư vào Miến Điện, với hy vọng được chia phần nguồn tài nguyên dầu khí quan trọng ngoài biển khơi. Đất nước này thậm chí còn thu hút được một lượng khách du lịch vừa phải. Quyền lực của junta nằm trong tay ba lãnh đạo hàng đầu: Than Shwe, Maung Aye, và Khin Nyunt.

Tuy nhiên cách đây năm năm, cán cân đã thay đổi. Than Shwe, được dân Miến Điện lưu vong mô tả là kẻ hoang tưởng muốn kiểm soát mọi thứ, đã củng cố quyền lực quanh mình. Than Shwe đã giam giữ tại gia Khin Nyunt, người đại diện của chế độ với bên ngoài, và bỏ tù nhiều người khác ủng hộ Khin Nyunt. (Than Shwe được xem là cũng có quan hệ căng thẳng với Maung Aye.) Than Shwe bắt đầu chi phối truyền hình nhà nước để biến hình ảnh của mình như một vị thánh sống được tôn sùng trong chùa. Ông ta cũng gia tăng hỗ trợ cho Hiệp hội Đoàn kết Thống nhất và Phát triển (USDA) - một tổ chức thanh niên, được nhà nước bảo trợ, học theo phong trào thanh niên phát xít Mussolini.

Theo nhà phân tích người Miến Điện Aung Zaw, “Người trong cuộc nói rằng Than Shwe muốn được nhớ đến như một vị vua nhân từ.” Ông lưu ý rằng Than Shwe đang tranh đua với những quốc vương chuyên chế thời xưa, những người đòi hỏi lòng trung thành tuyệt đối, xây dựng miếu đài để thể hiện quyền lực của mình, và ra quyết định dựa vào những lời của các nhà chiêm tinh. Thực vậy, hai năm trước, có tin là do lời khuyên của nhà chiêm tinh của mình, Than Shwe đã dời bộ máy chính phủ từ Rangoon đến một thành phố xa xôi ở miến Trung Miến Điện, nơi chính thể này cho xây dựng một loạt những tòa cao ốc nguy nga. Thành phố mới có tên Naypyidaw, nghĩa là “thành phố của những vị vua”.

Chính quyền junta đã giới hạn thông tin liên lạc bên trong Miến Điện và sự tiếp xúc với công nghệ bên ngoài. Điện thoại di động bị hạn chế bằng cách nâng mức giá cao khủng khiếp so với mức sống trung bình của người dân, và thiết lập kiểm duyệt Internet toàn diện, mặc dù nhiều nhà hoạt động vẫn đưa lén được một số hình ảnh của những cuộc biểu tình vừa qua ra bên ngoài.

Than Shwe cũng thiết đặt những giới hạn khắt khe với các tổ chức nước ngoài ở Miến Điện, khiến họ không thể làm việc được. Vào tháng sáu, Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế, do không thể đến thăm các tù nhân chính trị ở Miến Điện, đã đưa ra một nghị quyết chỉ trích hiếm thấy đối với chính quyền Miến Điện. Hai năm trước đó, Quỹ Quốc tế về Phòng chống bệnh AIDS, Lao và Sốt rét đã rời Miến Điện, nói rằng ở đó quá khó khăn để làm việc vì chính phủ ngày càng hạn chế việc đi lại của những nhân viên viện trợ.

Trên khắp đất nước, USDA ngày càng gia tăng sự giám sát và can thiệp vào đời sống người dân, gây nhũng nhiễu cho những người [dám] đặt vấn đề về chính quyền, thậm chí ngay cả khi họ làm việc đó ở chốn riêng tư.

Kết quả là chính thể hoang tưởng này ngày càng biệt lập với thế giới bên ngoài, thậm chí còn biệt lập với cả người dân Miến Điện, phần nhiều vẫn sống ở Rangoon, thành phố lớn nhất nước. Thiếu tin tưởng vào ý kiến của một vài technocrat (chuyên gia khoa học – ND) còn lại, chế độ này đang làm mục ruỗng nền kinh tế: Rangoon thường xuyên bị mất điện, và có những nơi đến 60% dân số lâm vào cảnh nghèo đói.

Bên ngoài Miến Điện, một mạng lưới tinh vi những nhà hoạt động trên toàn cầu đang lớn mạnh nhằm thúc đẩy cho nền dân chủ ở đất nước này. Tuy nhiên cho đến nay, những nhà cầm quyền láng giềng dân chủ hơn của Miến Ðiện không đủ gây sức ép cho Than Shwe. Trong thập niên 1990, Ấn Độ từng hỗ trợ cho phong trào dân chủ ở Miến Điện; nhưng hiện nay, do sự thâm hụt dầu mỏ và lo lắng là tình trạng không ổn định ở Miến Điện có thể lây lan qua biên giới, Ấn Độ giữ thái độ im lặng. Cả Thái Lan cũng vậy.

Trong khi đó, Trung Quốc lại thực sự trợ giúp chính phủ Miến Điện, cung cấp viện trợ cho chế độ này bất chấp sự cấm vận của phương Tây, đồng thời chặn đứng nghị quyết của Liên hiệp quốc được đưa ra nhằm gia tăng áp lực lên junta, đều đặn vận chuyển vũ khí bằng đường biển cho quân đội tàn bạo Miến Điện. Hiện nay, Trung Quốc trở thành đồng minh nước ngoài quan trọng nhất của Miến Điện.

Có thể là sự cô lập của chính quyền Miến Điện sẽ làm yếu đi khả năng cầm quyền. Trong quá khứ, một vài sự mở cửa hẳn có thể đã cho phép chế độ lường trước và ngăn chặn được những cuộc biểu tình. Còn hiện nay, tách biệt tại thủ đô mới giữa rừng, chính phủ có thể không tiên liệu được ảnh hưởng của việc tăng giá xăng dầu đối với người dân. Những tướng lĩnh Miến Ðiện cũng có thể không hiểu nổi rằng việc sự gia tăng bảo trợ của quân đội cho giới Tăng ni, bằng việc xây dựng chùa chiền và hỗ trợ các tu viện, đã khiến các vị sư nổi giận như thế nào.

Trước đây các tướng lĩnh cũng từng mắc sai lầm như vậy. Năm 1987 và 1988, khi quân đội được lãnh đạo bởi Ne Win, một nhà độc tài không thể lường trước, và cũng thiên về hướng cai trị kiểu sùng bái cá nhân, chế độ này đột nhiên tuyên bố tiền giấy lúc bấy giờ không còn giá trị nữa. (Ne Win cũng được cho là xem chiêm tinh trước khi ban bố những chính sách lớn). Sự kiện bất thường đó đã dấy lên biến cố 1988 thu hút hàng triệu người dân Miến Điện, rồi cuối cùng bị đàn áp đẫm máu bởi chính quyền.

Tuy nhiên sự kiện đó diễn ra trong chiến tranh lạnh, trước khi có sự xuất hiện của Internet và sự gia tăng các tổ chức phi chính phủ toàn cầu. Vào năm 1988, những câu chuyện và bức ảnh từ cuộc nổi dậy ở Miến Điện phải mất một thời gian mới đến được các hãng thông tấn nước ngoài, nhưng ngày nay, hình ảnh của những cuộc biểu tình xuất hiện trên các trang web nước ngoài về Miến Điện vào cùng ngày xảy ra sự kiện. Năm 1988, nhiều chính quyền hà khắc vẫn đang nắm quyền ở châu Á, nên không có gì lạ khi chỉ có vài nhà lãnh đạo trong vùng lên tiếng cho người dân Miến Điện bị đàn áp. Vào năm 1988, Mỹ vẫn bị kẹt trong cuộc chiến với nhà nước toàn trị Xô-viết, nên tất cả những cuộc xung đột khác không gây lưu tâm lớn.

Ngày nay, tình thế đã thay đổi rất nhiều. Chế độ dân chủ đã bén rễ ở châu Á, chiến tranh lạnh chỉ còn là kí ức, và nước Mỹ cam kết [ủng hộ] chế độ dân chủ toàn cầu. Còn bên trong Miến Điện, Than Shwe lại đang tìm cách quay ngược kim đồng hồ. Điều đó dường như là không thể.

Nhưng nếu Than Shwe vẫn nắm giữ quyền lực, không bị phản ứng bởi nước những láng giềng đang thèm muốn nguồn tài nguyên của Miến Điện, cũng như không sợ Liên hiệp quốc tẩy chay mình, ông ta có thể mở tầm kiểm soát lên cả xã hội. Nếu điều đó xảy ra, ông ta sẽ chứng tỏ mình không phải kẻ lỗi thời, mà là một tấm gương cho những kẻ bạo chúa khác đang nắm quyền.

Joshua Kurlantzick

Bản tiếng Việt © 2007 talawas

[1] Nhà cầm quyền quân phiệt Miến Điện

[2] Bà là con gái của cố lãnh tụ Aung Sang, và là nhà hoạt động vì dân chủ cho Miến Điện. Hiện nay, bà bị chính quyền quân phiệt bắt giam tại gia.